ÖZGÜL ÖĞRENME BOZUKLUĞU (ÖÖB)
Okuma, yazma ve matematik gibi akademik becerilerin kazanımı, beynin olgunlaşmasıyla ortaya çıkan, açıkça öğretilen ve öğrenilen “edinilmiş” nitelikte süreçlerdir. Çocuğun zeka düzeyinden beklenmeyecek düzeyde okuma, yazma, matematikle ilgili becerilerdeki gerilik ÖÖB’de tipiktir.
Okul öncesi çocuklarda ihmal bilişsel gelişimi olumsuz etkilemekte, dil gelişiminde gerilik, dikkat sorunları, sosyal ilişkilerde zorluk, öğrenme güçlüklerine yol açabilmektedir. Fakat ÖÖB tanısı olan birçok çocuğun geçmişinde böyle olumsuz psikososyal zorlanmalar bulunmamaktadır. ÖÖB’si olan çocukların okul öncesi dönemlerinde dil, konuşma sorunlarına sık olarak rastlanır. ÖÖB tanısı olan bireylerde dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) eş tanısına-komorbiditesine sık rastlanır.
ÖÖB etiyolojisinde kalıtımsal, nörobiyolojik etmenler ön plandadır ama bunlar haricinde uyaran eksikliği, yoksulluk, yoksunluk, bağlanma sorunları, olumsuz çocukluk çağı yaşantıları, annenin çocukla yeterince konuşmaması, ona hikaye okumaması, masal anlatmaması gibi risk faktörleri beyin gelişimin olumsuz yönde etkileyerek ÖÖB gelişimi veya ÖÖB’nin daha ağır şekilde prezente olmasına da neden olabilir.
ÖÖB, DSM-5 tanı kriterleri şu şekildedir;
- A. Güçlüklere özgü müdahalelere rağmen en az 6 aydır aşağıdakilerden en az biri ile karakterize öğrenme ve akademik becerileri kullanma konusunda güçlükler yaşama
- 1. yanlış veya yavaş aşırı zorlanarak okuyabilme (kelimeleri yavaş veya yanlış okur, kelimeleri uydurur, okurken harfleri-sesleri çıkarmada zorluk..)
- 2. okuduğunu anlamakta zorluk (yazanı doğru okusa bile okuduğu öykü ve metindeki sıralama, ilişkiler, soyut-mecazi anlam ve derin anlamı anlamakta zorluk)
- 3. hecelerken zorlanma (ek heceler kullanma, bazı heceleri atlama, sesli veya sessiz harfler ekleme, çıkarma..)
- 4. yazmada ve yazılı olarak kendini ifade etmede zorluk (gramer, dil bilgisi ve noktalamada hatalar yapma, paragraf organizasyonunda zayıflık, düşüncelerini net olarak yazıya dökememe)
- 5. sayı hissi (büyük, küçüklük, sıralama), sayıları öğrenme ve hesap yapmada zorluk
- 6. matematiksel çıkarımlarda bulunma ve problem çözmede zorluk
- B. Bireydeki etkilenmiş akademik beceriler bireyin kronolojik yaşından beklenenden geridedir ve akademik-mesleki işlevsellik kaybına yol açmaktadır
- C. Genellikle öğrenme güçlüğü ile ilgili bulgular okul yıllarında başlar, zamanla ilerleme olsa bile zamanlamada sorunlar daha kalıcıdır (ilk yıllarda konuşma ve dil bozuklukları olabilir, renkleri, hayvanları öğrenmede zorluk olabilir, sağ-sol karıştırma ve sağ-sol dominansının kazanılmasında gecikme olabilir)
- D. Öğrenme güçlüğü, zihinsel yetersizlik, işitme-görme azlığı, diğer zihinsel-nörolojik sorunlar, psikososyal sorunlarla daha iyi açıklanamaz ama ihmal, uyaran eksikliği, bağlanma bozukluğu, sınırda mental kapasitesi (IQ 70-79) ve epilepsisi olan bireylerde ÖÖG bulgularına sık rastlanır, DEHB komorbiditesi sıktır
Okuma Bozukluğu ile Giden (disleksi)
- 1. yanlış okuma, «rapid automitazed naming» zorluğu
- 2. yavaş okuma, akıcı okuyamama, şifreyi çözmedeki zorluk
- 3. okuduğunu anlamakta zorlanma
Yazılı ifadede bozulma ile giden (disgrafi)
- 1. yanlış yazma, yavaş yazma
- 2. gramer ve noktalama hataları, harfleri karıştırma (p-b), harfleri tersten yazma, heceleri tersten yazma (ayna görüntüsü)
- 3. yazılı ifadenin çirkin ve düzensiz olması
Matematikte bozulma ile giden (diskalküli)
- 1. sayı duyusu ve karşılaştırmasında zorluk
- 2. sayıları-çarpım tablosu ve formülleri ezberleyememe
- 3. doğru ve hızlı hesap yapamama, parmakları hesap yaparken kullanma
- 4. matematiksel çıkarımlarda bulunamama, problem çözmede zorlanma
Özgül Öğrenme Bozukluğunun Diğer Özellikleri
Klinikte temel akademik becerilerin öğrenilmesinde süreklilik gösteren bir güçlük vardır. Okul öncesi eğitimde sayıları, günleri öğrenmede zorluk, okul öncesi eğitimde öğrenme güçlüğü, dominant elin kazanılmasında gecikme, sakarlık, gelişimsel koordinasyon sorunları, dil-konuşma sorunları görülebilir. Genellikle örgün eğitimin başladığı dönemden itibaren sağı-solunu karıştırma, doğru ve akıcı okuma, okuduğunu anlama, kendini yazılı ifade etme, yazı yazma, imla, matematiksel akıl yürütme ve problem çözme alanlarında zorluklar ortaya çıkar. ÖÖB’nin önemli bir klinik göstergesi, akademik becerilerde kişinin yaşına ve diğer gelişim alanlarındaki düzeyine göre başarısının düşük olması veya ortalama bir başarının ancak olağanüstü bir çaba ve destekle sağlanabiliyor oluşudur. Genellikle sözel IQ, Performans IQ’dan belirgin düşük olabilir.
Yazı Muayenesindeki Bulgular ve Hangi Bozukluklarda Görülebileceği
- Harf atlama (DEHB)
- Harf karıştırma (ÖÖG)
- Ayna görüntüsü (ÖÖG)
- Sonunu uydurma (DEHB)
- Kafiyeli kelimeleri yazmada zorluk (ÖÖG)
- Yavaşlık (ÖÖG)
- Noktalama ve harflerde noktaları unutma (DEHB, ÖÖG)
- Dikte zorluğu (ÖÖG)
- Bakarak yazarken satır atlama (DEHB)
Yıl Sonunda Normalde Dakikada Kelime Okuma Sayısı
- 1. SINIF (50 kelime/dk)
- 2. SINIF (70-75 kelime/dk)
- 3. SINIF (80-90 kelime/dk)
- 4. SINIF (90-100 kelime/dk)
- 5. SINIF (100-120 kelime/dk )
Okuma Muayenesindeki Bulgular ve Hangi Bozukluklarda Görülebileceği
- Yavaş okuma (ÖÖG)
- Sonunu uydurma (DEHB)
- Satır atlama (DEHB)
- Sonlara doğru hata (DEHB)
- Dikkat toplayarak okumada halen hata yapma ve yavaş okuma (ÖÖG)
- Kafiyeli şiir, tekerlemeleri okumada zorluk (ÖÖG)
- Okuduğunu anlayamama (ÖÖG)
Ergenlik döneminde özgül öğrenme bozukluğu ve gidişat
Gencin belirli akademik alanlarda (okuma, matematik, yazılı anlatım) yetersizlik gösterdiği bozukluklardır. Matematik bozukluğunda, işlem yapmakta ve sayı kavramını ile sembolleri algılamakta zorlanırlar. Okuma başarıları, yazma becerileri, ölçülen zekâ düzeyi ve alınan eğitim göz önünde tutulduğunda beklenenin önemli derecede altındadır.
Bu yetersizlikleri ergenin toplumda farklı ve başarısız algılanmalarına sebep olur, eğitimini olumsuz yönde etkiler. Sosyal ilişkilerinde bozulmaya yol açar ve kendine güveni azalır. Ders çalışmayı, ödev yapmayı, kitap okumayı sevmez, çabuk sıkılır, çalışırken çoğu kez birisinin yönlendirmesine ihtiyaç duyar.
Öğrenme güçlüğü yaşayan gençlerin öğrenme süreçleri oldukça farklıdır. Hangi alanda yetersizlik yaşadığı klinik ortamda birtakım test ve tetkiklerle belirlendikten sonra gence özgün özel eğitim programı yapılarak, aile-öğretmen işbirliği ile tedavi yürütülmelidir. Planlanan bireysel eğitimler, ergenlik öncesi dönemde daha verimli olmakla birlikte, zaman ve faaliyet planlaması açısından önem taşır.
Özgül öğrenme güçlüğü yaşayan gençlerin, başarılı oldukları alanlara odaklanmalarını sağlamak ve desteklemek, benlik saygıları açısından çok önemlidir. Ergenlik döneminde özgül öğrenme bozukluğu olan çocuklarda birçok bulgu azalsa da yön bulamama, sağını solunu karıştırma ve en önemlisi de yazma ve özellikle de okuma hızında düşüklük daha kalıcı olma eğilimindedir, o yüzden sınavlarda ek süre verilmesi önemlidir.
Kendi kendini damgalama, akran zorbalığına maruz kalma, sosyal ipuçlarını algılamadaki zorluklar özgül öğrenme bozukluğu tanısına sahip olan ergenlerde depresyon, anksiyete bozuklukları, davranış sorunları, dürtüsellik, kötü arkadaş gruplarına kayma, suç işleme, intihar girişimi, kendine zarar verme, madde kullanımı, antisosyal-borderline-sınırda kişilik özelliklerinin gelişimine sebebiyet verebilir. DEHB ek tanısı olanlarda bu sorunlara daha sık rastlanabilir.
ÖÖB’de en erken dönemde tanı, özel eğitim, ek ders desteği, gerekirse dil ve konuşma terapisi ve varsa DEHB’nin tedavi edilmesi gidişatı iyileştirir.