DİKKAT EKSİKİĞİ HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU OLAN ÇOCUK VE ERGENLERDE MADDE KULLANIM RİSKİNDE ARTIŞ VAR MIDIR?

Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğunda (DEHB) sigara, alkol, madde bağımlılığı açısından artmış bir risk olduğu gibi DEHB tanısı artmış bağımlılık ağırlığı ve daha erken yaşta sigara, alkol ve madde kullanımına başlangıçla yakından ilişkilidir. DEHB tedavileri bağımlılığa yol açmaz, DEHB tedavisi olunmaması her türlü patolojik bağımlılıklarla ilişkilidir (kumar, alışveriş, oyun, teknoloji, internet bağımlılıkları gibi).

Madde kullanım bozukluğu için tedavi merkezlerine başvuran ergenlerin %60-80’de davranım bozukluğu, %30-50’de DEHB, %24-50’de majör depresyon, %7-40 anksiyete bozuklukları olabilir.

DEHB; çoklu madde kullanımı, daha erken maddeye başlama, daha çabuk bağımlılığa ve ağır maddelere geçiş ile ilişkilidir.

Sigara’nın impülsivite, dikkat sorunları, emosyon regülasyon defisitleri, kendi kendini yatıştırma becerilerinde gerilikleri düzeltici etkisi nedeni ile DEHB tanılı çocuk ve ergenler self-medikasyon yani kendi kendini tedavi etme girişimi olarak sigaraya daha erken ve daha sık başlıyor olabilirler. DEHB tanılı bireylerde sigara bağımlılığının ağırlığı da daha fazladır.

Madde kullanım bozukluğuna (MKB) eşlik eden DEHB tanılı gençler ve genç yetişkinler; daha sık depresyon, intihar davranışı, kendine zarar verme, bipolar bozukluk ve borderline kişilik bozukluğu, daha ağır MKB, daha sık marital sorunlar, boşanma, tek yaşama, daha karışık ve fazla komorbid psikopatoloji, daha sık çoklu madde kullanımı ve daha fazla sosyal risk, dışlanma, izolasyon ile ilişkilidirler.

Bazı olgularda kokain-metamfetamin bağımlılığının DEHB için kendi kendine tedavi girişimi (self-medikasyon) olduğuna dair kurulan hipotez halen güncelliğini korumaktadır (Mariani ve ark. 2014) (Thurn et al. 2020). Stimülanları (kokain, metamfetamin) ve modafinil, armodafinili daha iyi hissetmek ya da işlerini düzene koymak, yaşam kalitesini arttırmak için kullanan bir ergende, DEHB ayırıcı tanıda mutlaka düşünülmelidir (Riggs ve ark. 2008, Thurn et al. 2020).

Organizasyon, planlama, ders çalışma, dikkat arttırma, depresif duygu durumu azaltma, rahatlama için DEHB tanılı bireyler daha çok: kafein (enerji içecekleri), nikotin-tütün, kokain, metamfetamin, reçeteli stimülanlar, diğer stimülanlar, modafinil, armodafinili suistimal ediyor olabilirler.

Kendi kendini yatıştırma, depresif-anksiyöz özellikler, genel içsel huzursuzluk, uyku sorunları için DEHB tanılı bireyler daha çok: esrar, sentetik kannabinoid, alkol, eroin ve diğer opioidler, benzodiazepinler, Z-drugs, pregabalin, gabapentin, MDMA-Extacy kullanıyor da olabilirler.

DEHB’de madde kullanımı ve bağımlılığına yol açan özellikler

• İmpülsivite (dürtüsellik),
• Emosyonel düzensizlik, hızlı duygudurumu değişimi
• Acelecilik,
• Hemen doyuma ulaşma isteği,
• Bekleyememe,
• Ani istekle baş edememe,
• Sabırsızlık,
• Kısa süreli ödüllere daha fazla duyarlılık,
• Sürekli uyaran-heyecan arayışı,
• Risk almaya yatkınlık
• Korkusuzluk
• Kendini yatıştıramama,
• Çabuk yönlendirilme,
• Kimlik sorunlarına yatkınlık,
• Akademik başarısızlık,
• Dışlanma,
• Zorbalığa maruz kalma,
• Uykuya geçişteki zorluklar,
• Dikkat sorunları,
• İçsel huzursuzluk hissi,
• Özgül Öğrenme Bozukluğu (ÖÖB) komorbiditesi
• Planlama-organizasyon sorunları,
• yaşla artan komorbidite-eştanı durumları,
• Düşük zarardan kaçınma,
• Yüksek yenilik arayışı,
• Travmaya yatkınlık,
• Self-medikasyon (Kendi kendini tedavi etme girişimi olarak örneğin uyarıcı koakin, metamfetamin suiistimal etmek gibi)
• DEHB’li ergenlerde artmış olduğu gösterilen esrarın zararsız olduğuna dair artmış görüş,
• Dopaminerjik disregülasyon
• Düşünmeden hareket etme

DEHB ve Madde kullanım bozukluklarında tedavi

Eskiden madde kullanımı devam ederken DEHB tedavisinin eş zamanlı yapılması ile ilgili daha çekimser yaklaşımlar mevcuttu. Artık madde kullanım bozukluğu devam ederken aynı anda DEHB’nin psikofarmakolojik tedavisinin etkili ve güvenilir olabileceğine dair daha fazla kanıt vardır.

SONUÇ:

DEHB’DE SİGARA, ALKOL, MADDE BAĞIMLILIĞI AÇISINDAN ARTMIŞ BİR RİSK OLDUĞU GİBİ DEHB TANISI ARTMIŞ BAĞIMLILIK AĞIRLILIĞI VE DAHA ERKEN YAŞTA SİGARA, ALKOL ve MADDE KULLANIMINA BAŞLANGIÇLA YAKINDAN İLİŞKİLİDİR. DEHB TEDAVİLERİ BAĞIMLILIĞA YOL AÇMAZ, DEHB TEDAVİSİ OLUNMAMASI HER TÜRLÜ PATOLOJİK BAĞIMLILIKLARLA İLİŞKİLİDİR (ALKOL, SİGARA, MADDE, KUMAR, ALIŞVERİŞ, OYUN, TEKNOLOJİ, İNTERNET BAĞIMLILIKLARI GİBİ).